📝9 ข้อที่มักเข้าใจผิดเกี่ยวกับโรคสมาธิสั้น โดยหมอเค…ศ.นพ.วีระศักดิ์ ชลไชยะ

1. เด็กที่นั่งเล่นมือถือ วิดีโอเกม ต่อเลโก้ หรือจิ๊กซอว์ วาดรูป หรืออ่านหนังสือเล่มโปรดได้นาน ๆ ไม่น่าจะเป็นโรคสมาธิสั้น

เด็กสมาธิสั้นสามารถจดจ่อกับสิ่งที่ตัวเองสนใจได้นานจนดูเหมือนว่ามีสมาธิกับสิ่งที่ชอบได้ แต่หากให้เด็กทำสิ่งที่ไม่ชอบ หรือน่าเบื่อสำหรับเด็ก หรือกิจวัตรประจำวันที่จำเป็นต้องทำ มักจะไม่มีสมาธิจดจ่อ ทำงานไม่เสร็จ ขาดความรอบคอบ และไม่เรียบร้อย นอกจากนี้เด็กที่ใช้สื่อผ่านจอตั้งแต่วัยเด็กเล็ก เป็นปริมาณมาก และเป็นรายการที่ไม่เหมาะสมกับเด็กมีโอกาสที่จะมีพฤติกรรมสมาธิสั้น และปัญหาด้านการควบคุมตัวเองได้ แต่ก็ไม่จำเป็นว่าจะต้องได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคสมาธิสั้นเสมอไป

2. ลูกแค่ไฮเปอร์ไม่น่าจะเป็นสมาธิสั้น

ไฮเปอร์เป็นคำที่พ่อแม่มักใช้เพื่อเล่าเกี่ยวกับพฤติกรรมของเด็ก หมายถึง อาการซน ยุกยิก อยู่ไม่นิ่ง ไม่ได้เป็นการวินิจฉัยโรคสมาธิสั้น ซึ่งโรคนี้เด็กจำเป็นต้องมีอาการซน หุนหันพลันแล่น และ/หรือสมาธิสั้นที่มากกว่าเด็กวัยเดียวกัน และเข้าได้กับเกณฑ์การวินิจฉัยอย่างน้อยใน 2 สถานการณ์ เช่น ที่บ้านและโรงเรียน จนส่งผลกระทบต่อการเรียน การทำงาน การดำเนินชีวิตประจำวัน และความสัมพันธ์กับบุคคลอื่น เช่น มีปัญหาความสัมพันธ์กับพ่อแม่และเพื่อน เป็นต้น ดังนั้นไฮเปอร์จึงหมายถึงแค่พฤติกรรม ไม่ใช่การวินิจฉัยโรค

3. ลูกเรียนได้คะแนนดี ไม่น่าจะเป็นสมาธิสั้น

เด็กสมาธิสั้นสามารถมีสติปัญญาปกติหรือสูงกว่าเกณฑ์ปกติได้ ซึ่งหากยังเรียนอยู่ในระดับชั้นที่ไม่สูงมาก เช่น อนุบาลหรือประถมต้น และพอที่จะมีสมาธิอยู่บ้างก็อาจเรียนได้คะแนนดีมาก แต่หากเรียนในชั้นที่สูงขึ้น ซึ่งมีเนื้อหายากขึ้น และจำเป็นต้องคงให้มีสมาธินานขึ้นก็อาจจะเรียนอย่างไม่มีประสิทธิภาพ จนเริ่มเห็นผลการเรียนที่ไม่ดีเท่ากับตอนเล็ก ๆ ได้

4. หากลูกเป็นสมาธิสั้นควรงดอาหาร ขนม เครื่องดื่มที่มีรสหวาน หรืออาหารบางประเภท

ปัจจุบันการรักษาโรคสมาธิสั้นตามมาตรฐานไม่แนะนำให้หลีกเลี่ยงหรืองดอาหารต่าง ๆ หากเด็กไม่ได้มีประวัติแพ้อาหารใด ๆ ร่วมด้วย อย่างไรก็ตามผู้ปกครองบางคนมีประสบการณ์ว่าหากลูกงดอาหาร ขนม หรือเครื่องดื่มที่มีรสหวานแล้วทำให้เด็กซนน้อยลง ก็เป็นเพียงข้อสังเกตเฉพาะรายบุคคลเท่านั้น ไม่มีหลักฐานเชิงประจักษ์จากงานวิจัยอย่างเพียงพอที่จะสรุปได้

5. กินยาสมาธิสั้นแล้วจะกดประสาทเด็ก ทำให้ดูไม่เป็นธรรมชาติ

พ่อแม่ผู้ปกครองมักจะเคยชินกับพฤติกรรมเด็กสมาธิสั้นที่เป็นเด็กซน ไฮเปอร์ มีพลังงานในตัวมาก พูดเก่ง กล้าตอบคำถาม และหุนหันพลันแล่น ซึ่งเมื่อเด็กกินยาสมาธิสั้นจะทำให้เด็กควบคุมตัวเองได้มากขึ้นจนดูเหมือนว่าเด็กไม่เป็นธรรมชาติ จริง ๆ แล้วยารักษาสมาธิสั้น เป็นยากลุ่มที่กระตุ้นให้มีสมาธิ (stimulants) มากกว่าที่จะกดพฤติกรรมเด็ก ซึ่งหากหมอปรับยาให้เหมาะสม ไม่ได้มากเกินไป เด็กก็จะดูเหมือนเด็กทั่วไป และสามารถใช้ชีวิตได้อย่างปกติ

6. ให้เด็กกินยาสมาธิสั้นแล้วจะติดจนไม่สามารถควบคุมตัวเองได้หากไม่กินยา

เด็กที่กินยาสมาธิสั้นอย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่อง ร่วมกับได้รับการปรับพฤติกรรมและฝึกระเบียบวินัยอย่างสม่ำเสมอไปด้วย เด็กจะค่อย ๆ ควบคุมตัวเองได้ดีขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป จนเด็กสามารถเรียนรู้ที่จะกำกับตนเองให้มีสมาธิขึ้น แม้จะไม่ได้กินยา ซึ่งเด็กส่วนใหญ่จะสามารถหยุดยาได้เมื่อโตขึ้น

7. กินวิตามิน อาหารเสริมหรือผลิตภัณฑ์ที่โฆษณาในสื่อโซเชียลเพื่อหวังให้ลูกมีสมาธิ ความจำดีขึ้น ไม่ลืมง่าย และผลการเรียนดีขึ้น

ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานจากงานวิจัยว่ามีวิตามิน อาหารเสริม หรือผลิตภัณฑ์ใดผลิตภัณฑ์หนึ่งที่จะช่วยรักษาโรคสมาธิสั้น ช่วยบำรุงสมอง หรือเพิ่มความจำได้ตามสรรพคุณที่กล่าวอ้าง ดังนั้นผู้ปกครองจึงควรรู้เท่าทัน ไตร่ตรองอย่างรอบคอบ และปรึกษาหมอเด็กหรือหมอที่ดูแลรักษาลูกก่อนน่าจะดีกว่า

8. ลูกเป็นโรคสมาธิสั้นจึงควรฝึกให้นั่งสมาธิเพื่อจะได้มีสมาธิดีขึ้น

จริง ๆ แล้วเด็กสมาธิสั้นโดยเฉพาะที่มีอาการซนหุนหันพลันแล่นจะมีความยากลำบากในการนั่งสมาธิ แต่เด็กโตและวัยรุ่นน่าจะมีโอกาสฝึกนั่งสมาธิได้มากกว่า ถึงแม้ว่าการนั่งสมาธิจะไม่ใช่การรักษาโรคสมาธิสั้น แต่ก็เป็นกิจกรรมที่สามารถช่วยให้เด็กมีสติ ผ่อนคลาย และมีความสุขสงบได้หากฝึกฝนอย่างถูกต้องและสม่ำเสมอ อย่างไรก็ตามกิจกรรมที่จะเป็นประโยชน์สำหรับเด็กสมาธิสั้น คือ การเล่นกีฬา ดนตรี ศิลปะ และการทำงานบ้าน เพื่อฝึกให้เด็กมีความรับผิดชอบ มีวินัย รู้จักหน้าที่ กฎกติกา ความคิดสร้างสรรค์ และมีความภูมิใจในตนเอง เป็นต้น

9. โรคสมาธิสั้นจะหายไปเองเมื่อโตขึ้น

เมื่อโตขึ้นอาการซนอยู่ไม่นิ่งจะลดลง แต่อาการสมาธิสั้น และหุนหันพลันแล่นจะยังคงอยู่ได้เมื่อเป็นวัยรุ่นและผู้ใหญ่ ดังนั้นหากเด็กตั้งแต่วัยอนุบาลที่มีอาการซน อยู่ไม่นิ่ง สมาธิสั้น และหุนหันพลันแล่นควรพาไปปรึกษากับหมอพัฒนาการเด็กหรือจิตแพทย์เด็กเพื่อให้การวินิจฉัยและดูแลรักษาตั้งแต่ระยะเริ่มแรกจะช่วยให้อาการต่าง ๆ ดีขึ้นเมื่อโตขึ้น หากเด็กไม่ได้รับการวินิจฉัยและช่วยเหลืออย่างเหมาะสมจะมีความเสี่ยงที่จะยังคงมีอาการสมาธิสั้นเมื่อเป็นผู้ใหญ่มากขึ้น ส่งผลให้มีความยากลำบากในการบริหารจัดการงานต่าง ๆ ทำงานไม่เสร็จ มีปัญหาการควบคุมอารมณ์ มีปัญหาความสัมพันธ์กับสมาชิกในครอบครัว เพื่อน หรือแฟน มีปัญหาทางจิตเวชเพิ่มขึ้น เช่น ซึมเศร้า วิตกกังวล ทำร้ายตนเอง ติดสารเสพติด หย่าร้าง ประสบอุบัติเหตุทางจราจร ปัญหาอาชญากรรม เป็นต้น