บทสรุปจากงานวิจัย โดยหมอเค…ศ.นพ.วีระศักดิ์ ชลไชยะ

จากผลการศึกษาของโครงการ Global Mind Project โดย Sapien Labs ที่ศึกษาโดยการสำรวจออนไลน์ในอาสาสมัครที่มีอายุ 18-24 ปี เกือบ 2 ล้านคน ใน 163 ประเทศทั่วโลก พบว่าวัยผู้ใหญ่ตอนต้นที่รายงานว่าตนเองมีผลคะแนนสุขภาพจิต (Mind Health Quotient) โดยรวม ซึ่งหมายถึงสุขภาวะด้านสังคม อารมณ์ สติปัญญา และทางกายลดลง มักมีประวัติว่าเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนก่อนอายุ 13 ปี หากจะอธิบายให้เห็นภาพมากขึ้น การศึกษานี้พบว่าผลคะแนนสุขภาพจิตจะเท่ากับ 30 คะแนน หากอาสาสมัครเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนที่อายุ 13 ปี แต่ผลคะแนนสุขภาพจิตจะเหลือเพียง 1 คะแนน หากอาสาสมัครรายงานว่าเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนที่อายุ 5 ปี

นอกจากนี้การเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนเมื่ออายุน้อยลงยังสัมพันธ์กับการมีความคิดอยากฆ่าตัวตาย ความก้าวร้าว การแยกตัวออกจากชีวิตจริง และอาการประสาทหลอนมากขึ้น รวมถึงยังมีปัญหาด้านการควบคุมอารมณ์ มีความยืดหยุ่นทางอารมณ์ ความเชื่อมั่น และเห็นคุณค่าในตนเองลดลง ซึ่งความสัมพันธ์ต่าง ๆ ข้างต้นพบในระดับประชากรทั่วโลก ทุกวัฒนธรรม และภาษา

ความสัมพันธ์ระหว่างการเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนในวัยเด็กกับผลคะแนนสุขภาพจิตโดยรวมที่ลดลงในวัยผู้ใหญ่ตอนต้นจะพบชัดเจนมากกว่าในเพศหญิง ผู้วิจัยยังพบอีกว่าการเข้าถึงโซเชียลมีเดียตั้งแต่อายุน้อย การถูกระรานทางไซเบอร์ (cyberbullying) การรบกวนการนอนหลับ และการมีความสัมพันธ์ในครอบครัวที่ไม่ดีจะเป็นปัจจัยสื่อกลางของความสัมพันธ์ระหว่างการเป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนในวัยเด็กกับผลคะแนนสุขภาพจิตโดยรวมที่ลดลง หรือหากกล่าวอีกมุมหนึ่ง คือ เด็กที่เป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนก่อนอายุ 13 ปี จะส่งผลให้เข้าถึงโซเชียลมีเดียตั้งแต่อายุน้อย เพิ่มโอกาสที่จะถูกระรานทางไซเบอร์ ครอบครัวมีความสัมพันธ์กันลดลง และการนอนหลับจะถูกรบกวนได้ ผลการวิเคราะห์อื่นที่น่าสนใจพบว่าเด็กที่เข้าถึงโซเชียลมีเดียตั้งแต่อายุน้อยจะเพิ่มความเสี่ยงต่อการมีความสัมพันธ์ในครอบครัวที่ไม่ดี และการถูกระรานทางไซเบอร์อีกด้วย

อย่างไรก็ตามการศึกษานี้มีข้อจำกัด คือ ไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับเวลาการใช้สื่อผ่านจอ หรือกิจกรรมโซเชียลมีเดียที่ใช้ รวมถึงไม่มีข้อมูลการใช้สื่อผ่านจอในวัยเด็ก และเก็บข้อมูลในช่วงการระบาดของโควิด-19 ซึ่งเพิ่มโอกาสที่จะใช้สื่อผ่านจอมากขึ้น รวมทั้งยังอาจส่งผลต่อคะแนนสุขภาพจิตได้ อีกทั้งยังไม่สามารถสรุปแบบเป็นเหตุและผลจากการศึกษาวิจัยแบบภาคตัดขวางลักษณะนี้ได้

คำแนะนำเชิงนโยบาย

➢ ผู้วิจัยเสนอแนะว่าควรพิจารณาจำกัดการเข้าถึงโซเชียลมีเดีย และการใช้สมาร์ตโฟนที่สามารถเชื่อมต่อกับสัญญาณอินเทอร์เน็ต และมีแอปพลิเคชันต่าง ๆ ที่นอกเหนือจากการใช้เพื่อโทรคุย และส่งข้อความในเด็กที่อายุต่ำกว่า 13 ปี ให้เป็นนโยบายที่นำไปปฏิบัติในระดับชาติให้เหมือนกับการควบคุมการเข้าถึงแอลกอฮอล์และบุหรี่ในเด็กและเยาวชน ซึ่งนโยบายข้างต้นเริ่มทำในบางประเทศแต่ก็จำเป็นที่จะต้องอาศัยความร่วมมือกันจากทุกภาคส่วน ซึ่งคำแนะนำนี้น่าจะท้าทายมากที่สุดที่จะนำไปปฏิบัติได้จริง

➢ ควรให้การศึกษาเกี่ยวกับการรู้เท่าทันดิจิทัลและปัญหาสุขภาพจิตเพื่อส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนสามารถใช้สื่อดิจิทัลต่าง ๆ ได้อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และมีประสิทธิภาพ

➢ พิจารณาจำกัดการเข้าถึงแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียในเด็กและเยาวชนที่ยังมีอายุไม่ถึงเกณฑ์สำหรับการใช้สื่อสังคมออนไลน์นั้น ๆ

วัตถุประสงค์ของการเขียนบทความนี้ ผมไม่ได้ต่อต้านการใช้สมาร์ตโฟนในเด็กที่อายุน้อยกว่า 13 ปี แต่อยากส่งเสริมให้ใช้เพื่อการโทรคุย หรือติดต่อสื่อสารที่จำเป็น หรือเพื่อประโยชน์ในการเรียนรู้สำหรับเด็กก็น่าจะดีกว่าการเข้าถึงโซเชียลมีเดียที่มีเนื้อหาไม่เหมาะสมและใช้อย่างไม่ควบคุม นอกจากนี้ผมอยากจะเชิญชวนให้พ่อแม่และผู้ปกครองพิจารณาทบทวนให้รอบคอบถึงข้อดีและข้อเสียของการซื้อสมาร์ตโฟนให้เด็กโดยเฉพาะที่ยังมีอายุน้อย หรือเด็กที่มีปัญหาสมาธิสั้น มีปัญหาในการควบคุมอารมณ์และพฤติกรรม และมีปัญหาความสัมพันธ์กับผู้ปกครอง รวมทั้งที่ยังไม่สามารถรับผิดชอบดูแลตนเองเกี่ยวกับกิจวัตรประจำวัน ของใช้ส่วนตัว การเรียน งานบ้าน และไม่สามารถปิดการใช้งานอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เมื่อไม่จำเป็นต้องใช้ได้

สิ่งหนึ่งที่ผมมักจะถามเด็กและวัยรุ่นอยู่เสมอ คือ วัตถุประสงค์ของการใช้สื่อผ่านจอ เล่นโซเชียลมีเดีย หรือเกมต่าง ๆ ว่าคืออะไร เด็กหลายคนตอบว่าเล่นเพื่อความสนุก ความบันเทิง ผ่อนคลาย เข้าสังคม และลดความเบื่อเวลาไม่มีอะไรทำ ในขณะที่ผมก็มักจะถามคำถามต่อว่าแล้วเคยใช้สื่อผ่านจอหรือเล่นเกมจนหัวร้อน อารมณ์เสียเมื่อเล่นแพ้ ทำงานไม่เสร็จ ทะเลาะกับพ่อแม่ หรือส่งผลเสียอื่น ๆ หรือไม่ ซึ่งเด็กจำนวนหนึ่งจะตอบว่ามี หลังจากนั้นผมจะเน้นย้ำให้เด็กทบทวนว่าวัตถุประสงค์เริ่มแรกของการใช้สื่อต่าง ๆ เพื่ออะไร ดังนั้นหากใช้สื่อผ่านจอหรือเล่นเกมแล้วสุดท้ายสื่อหรือเกมเหล่านั้นกลับมา “เล่นชีวิต” ของเด็ก ๆ ด้วยก็คงไม่น่าจะดีเช่นกัน อีกทั้งผมจะยกตัวอย่างเคสเด็กที่มีปัญหาจากการใช้สื่อที่ต้องมารักษาให้เด็กฟัง ซึ่งเด็กก็มักจะรับฟัง แล้วสุดท้ายจะสรุปร่วมกันว่าอยากให้เด็กใช้สื่อหรือเล่นได้หลังจากที่รับผิดชอบกิจวัตรประจำวัน หรือหน้าที่ต่าง ๆ เรียบร้อยแล้ว เล่นได้แบบไม่เสียงานเสียการ หรือทำลายความสัมพันธ์อันดีกับคนอื่น ๆ และถ้าหากใช้จนสื่อเริ่มจะมาเล่นชีวิตของเด็กบ้าง ก็ควรจะรีบถอยออกมา แล้วหาสิ่งอื่นทำทดแทน และหาจุดสมดุลใหม่ก็น่าจะดีกว่า

ผมเชื่อว่าหมอพัฒนาการและจิตแพทย์เด็กส่วนใหญ่ย่อมเห็นด้วยว่าการรักษาเด็กที่ติดสื่อผ่านจอแล้วนั้นยากกว่าการป้องกันปัญหานี้ตั้งแต่เนิ่น ๆ ดังนั้นผู้ปกครองจึงมีบทบาทสำคัญในการให้เด็กเข้าถึงโซเชียลมีเดียเมื่อเวลาเหมาะสม ไม่ให้เป็นเจ้าของสมาร์ตโฟนตั้งแต่อายุน้อย สร้างเสริมความสัมพันธ์อันดีในครอบครัว ส่งเสริมวินัย มีกิจวัตรประจำวัน และสุขลักษณะการนอนหลับที่ดีเพื่อให้เด็กสามารถใช้สื่อผ่านจออย่างเป็นประโยชน์ และส่งผลเสียต่อสุขภาพกายและใจของเด็กให้น้อยที่สุด

เอกสารอ้างอิง:

https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19452829.2025.2518313?utm_medium=email&utm_source=EmailStudio&utm_campaign=Global+study+of+young+people+links+early+smartphone+ownership+with+poorer+mental+health_5176281&utm_id=&#abstract

https://www.medscape.com/viewarticle/mental-health-worrying-impact-smartphones-before-age-13-2025a1000nwt?ecd=WNL_mdpls_250916_mscpedit_peds_etid7722610&uac=45181SX&spon=9&impID=7722610